Die Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika (NHKA) bevind haar tans by ’n deurslaggewende kruispad, waar die roemryke tradisies van die verlede in direkte botsing kom met die eise van ’n vinnig veranderende, moderne samelewing. Dit is die kernboodskap wat na vore kom uit die jongste Predikantepaneelnavorsing 2025, ’n omvattende verslag wat onlangs aan die Kommissie van die Algemene Kerkvergadering voorgelê is. Die verslag skets ’n prentjie van ’n Kerk wat worstel met haar identiteit, haar relevansie en die vertroue tussen haar leierskap en diegene in die voorste linies van die bediening.
Die stilte van die meerderheid
Miskien is die ontstellendste bevinding van die hele ondersoek nie dit wat gesê is nie, maar dit wat ongesê gebly het. Hoewel die navorsing aan internasionale standaarde voldoen, het slegs 23% van die Kerk se diensdoende predikante die vraelys volledig voltooi. Hoewel 50% van die predikante die eerste twee vrae beantwoord het, het ’n groot groep gaandeweg uitgeval.
Die betekenis van die onbetrokkenheid is duidelik – in die konteks van ’n gesonde organisasiekultuur dui so ’n lae deelname op ’n mate van onbetrokkenheid en moontlike wantroue. Met verwysing na organisatoriese denkers soos Patrick Lencioni, beklemtoon die navorsers dat vertroue die fondament van enige gesonde organisasie is. Die feit dat soveel predikante gekies het om nie deel te neem nie, suggereer dat daar ’n persepsie mag wees dat die navorsingsproses nie tot werklike positiewe verandering sal lei nie. Dit dui ook op ’n sogenaamde silo-mentaliteit, waar die energie hoofsaaklik binne die mure van die plaaslike gemeente gefokus is, met ’n gepaardgaande lae vlak van betrokkenheid by die sinodale kerkorganisasie.
’n Profiel van bestendigheid en tradisie
Die demografiese profiel van die predikante wat wel gereageer het, weerspieël die tradisionele wortels van die NHKA. Die deelnemers is oorwegend manlik, getroud, en bevind hulle meestal in die ouderdomsgroep 51 en 60 jaar. Hierdie is ervare bedienaars, met ’n lang diensrekord van tussen 21 en 40 jaar, wat hoofsaaklik in stedelike of voorstedelike gemeentes met minder as 500 lidmate dien.
Hierdie profiel bevestig die voortsetting van ’n Herder-kudde-model, waar die predikant as die sentrale figuur in ’n gevestigde struktuur funksioneer. Die verslag waarsku egter dat die hoë gemiddelde ouderdom van predikante dui op ’n beduidende generasiegaping en die dringende behoefte aan deeglike opvolgbeplanning vir die toekoms.
Die tweesnydende swaard van stabiliteit
Een van die mees opvallende tendense uit die navorsing, is die kultuur van bestendigheid en plaaslike fokus. Die meerderheid predikante verkies om in hul huidige gemeentes aan te bly en toon ’n sterk onwilligheid teenoor enige vorm van ’n verplasingstelsel. In die huidige Suid-Afrikaanse konteks is dit ’n logiese reaksie op onsekerheid – ’n stabiele gemeente bied veiligheid en sosiale ondersteuning wat nie maklik prysgegee word nie.
Hierdie lojaliteit en diep verbondenheid aan die plaaslike gemeenskap word as ’n gesonde basis vir langtermynbediening en volhoubare dissipelskap beskou. Tog word dit as ’n tweesnydende swaard beskryf. Dieselfde stabiliteit wat veiligheid bied, kan ook ’n struikelblok wees vir aanpassing en vernuwing. ’n Organisasie wat weerstand teen beweging bied, sukkel dikwels om strategiese prioriteite te implementeer wat tot stagnasie in moderne samelewing kan lei.
Die missionale gaping: Binnetoe versus buitentoe
Die navorsing onthul ’n beduidende skeiding tussen die amptelike visie van die Kerk en die praktyk op gemeentevlak. Terwyl die NHKA as geheel ’n roeping tot getuienis na buite en geregtigheid bely, bly die fokus van die meeste gemeentes hoofsaaklik intern.
Die verslag haal Karl Barth aan wat gemeen het dat die kerk dikwels 30 jaar te laat dapper is vir aanpassings, asook Leslie Newbigin, wat gesê het die kerk is dikwels te heilig om die wêreld in te gaan. Hierdie sentimente resoneer met die bevindinge: daar is ’n oorweldigende klem op die skep van ’n veilige tuiste en die verligting van nood binne die eie gemeente. Hierdie attraksionele model fokus op die skep van ’n omgewing om lidmate te lok en te behou, maar verskuif onbedoeld die fokus weg van die wêreld daarbuite.
Evangelisasie, die oorbrugging van geloofsgrense en gebed vir nie-lidmate geniet tans ’n lae prioriteit by die meeste kerkrade. Die navorsing dui daarop dat die missionale identiteit – die beskouing van die kerk as gestuurde na die wêreld – nog nie ten volle deur die NHKA omhels is nie. Hierdie gaping tussen die sentrale leierskap se visie en die plaaslike prioriteite is ’n bron van frustrasie en onderstreep die behoefte aan praktiese opleiding vir predikante om hierdie roeping uit te leef.
Outonomie en die rol van bronne
’n Interessante neiging wat in die data na vore kom, is die hoë mate van outonomie wat predikante op plaaslike vlak uitoefen. Die meeste predikante verkies om hul eie toerustingsmateriaal te ontwikkel eerder as om van sentrale kerklike hulpbronne gebruik te maak.
Hierdie neiging dui op ’n ontkoppeling tussen die sinodale Kerk se inisiatiewe en die daaglikse bediening. Dit kan moontlik toegeskryf word aan ’n gebrek aan effektiewe kommunikasie of ’n persepsie dat sentrale materiaal nie by die spesifieke behoeftes van ’n gemeente pas nie. Die groot aantal predikante wat vrae oor hierdie onderwerpe oorgeslaan het, bevestig ’n algemene onbekendheid met sulke inisiatiewe.
Tegnologie en kunsmatige intelligensie
Wat die toekoms betref, is predikante verdeeld oor die gebruik van kunsmatige intelligensie (KI) in die bediening. Terwyl sommige dit as ’n nuttige hulpmiddel in hul gereedskapkis sien, is ander skepties of verwerp dit geheel en al. Hierdie verdeeldheid weerspieël die generasie-oorgang van ’n analoog- na ’n digitale wêreld, maar die feit dat min predikante hierdie vrae oorgeslaan het, dui daarop dat dit wel ’n aktiewe onderwerp van gesprek is.
’n Ligpunt: Die bemagtiging van leke
Te midde van die uitdagings is daar ’n baie positiewe en hoopvolle bevinding: predikante is oorweldigend ten gunste van die opleiding en gebruik van toegeruste ouderlinge. Hierdie bereidwilligheid om die verantwoordelikheid van die bediening te deel en die ouderlingsamp te bemagtig, is ’n belangrike antwoord op die demografiese realiteit waar minder mense formele teologiese opleiding ontvang. Dit verskuif die fokus na ’n meer praktiese, diensgebaseerde model van kerkwees.
Die pad vorentoe: Aanbevelings vir die Kerk
Die verslag sluit af met dringende aanbevelings aan die Algemene Kerkvergadering. Om die relevansie van die Kerk te verseker, moet die gaping tussen die Algemene Kommissie en die plaaslike gemeentes dringend oorbrug word. Daar word voorgestel dat gemeentes en predikante meer intensief begelei moet word met ’n fokus op die ondersteuning en ontwikkeling van beide.
Sleutelpunte vir die toekoms sluit in:
- Missionale begrip: Die Kerk moet besef dat missionale kerkwees meer as bloot barmhartigheidsprojekte is. Dit gaan oor die identiteit van gestuurde van God
- Geloofsafrigting: Daar is ’n behoefte aan geloofsafrigting vir predikante, aangesien daar gevind is dat baie dienswerk meer vanuit ’n taakgerigtheid as vanuit ’n proses van geloofsonderskeiding gedoen word. Hoewel predikante teologies vaardig is, sukkel hulle soms om geloof met lidmate te praat en uit te leef.
- Eenheid en verband: Hoewel daar tevredenheid is met die interne eenheid van die NHKA, heers daar huiwering om sterker bande met ander kerkgenootskappe te smee. Dit is waarskynlik uit ’n begeerte om die eie identiteit en tradisie te beskerm.
Die data uit hierdie navorsing sal nou op gemeentelike, rings- en sinodale vlakke bestudeer word. Die Kerk staan voor die uitdaging om die vertroue van haar predikante te herwin en ’n gedeelde missionale identiteit te skep wat nie net binne die mure van die kerkgebou resoneer nie, maar ook ’n tasbare verskil in die wyer wêreld maak. Die uitslag van hierdie en ander navorsingsdata sal ongetwyfeld die koers van die NHKA vir die volgende dekade bepaal.
(Dr Johan Bester is leraar in Gemeente Randfontein Midpark en is projekleier by die Sentrum vir Gemeentelike Bediening)