Die konsep van inklusiewe onderwys is reeds 25 jaar in Suid-Afrikaanse wetgewing vervat. Verskeie beleidstukke verseker dat kinders met gestremdhede sonder teenstand by hul plaaslike skole toegelaat word. Daar is ook maatreëls om hulle te ondersteun, sodat hulle hul volle potensiaal kan ontwikkel.
Tog blyk dit dat Suid-Afrikaners dikwels steeds weerstand teen inklusiewe onderwys bied. Hierdie weerstand word hoofsaaklik geregverdig deur die idee dat kinders beter in gesegregeerde spesiale skole of klasse ondersteun word waar hulle individuele hulp kan ontvang. Hierdie mistasting is egter al meer as twee dekades deur uitgebreide navorsing hier en elders weerlê.
Inklusiewe onderwys is nie net ’n moderne opvoedkundige idee nie, maar ’n erkenning van die inherente waardigheid van elke mens. Die Verenigde Nasies se Konvensie oor die Regte van Persone met Gestremdhede wat reeds in 2007 deur Suid-Afrika amptelik bekragtig is, beklemtoon dat inklusiewe onderwys die sleutel is tot gelyke geleenthede en volwaardige deelname aan die samelewing. Dit is hartseer om te hoor van die stryd wat volwasse gestremdes en ouers moes voer om hierdie regte af te dwing.
Ek, as ouer van ’n volwassene met downsindroom, beywer my al jare vir inklusiewe onderwys, nie slegs as ouer nie, maar ook in my hoedanigheid as voormalige beampte van die Departement van Basiese Onderwys. Ek het eerstehandse ervaring van die voordele wanneer persone met gestremdhede hul skoolloopbaan in die hoofstroom kan voltooi.
Ongeag die aard van hul gestremdheid is dit vir kinders belangrik om van kleins af tussen ander kinders van hul eie ouderdom te leer. Hulle ontwikkel nie net sosiale vaardighede nie, maar vaar ook akademies beter. Veral vir persone met verstandelike gestremdheid help die blootstelling aan ’n gangbare spraakmodel hul kommunikasievaardighede. Dit is ook belangrik vir alle gestremdes om die gewone kurrikulum in al sy fasette te deurloop. Hoër verwagtings word daar aan hulle gestel en hulle word blootgestel aan alle vakke. Die Nasionale Kurrikulum en Assesseringsverklaring bied riglyne vir differensiasie in onderrig en assessering.
’n Ondersoek deur die Departement van Basiese Onderwys het bevind dat standaarde in die oorgrote meerderheid van spesiale skole nie na wense is nie. Dit bevestig veelvuldige bevindings deur die media wat wantoestande in veral kosskole aan die lig gebring het. Daar is natuurlik goeie spesiale skole met toegewyde onderwysers waar kinders belangrike vaardighede leer wat hulle in die werksplek kan help. Dit bly egter ’n kunsmatige omgewing. Jongmense moet van jongs af leer om onafhanklik te wees, sodat hulle met selfvertroue verdere studie en werk in die oop arbeidsmark kan aanpak. In ieder geval maak tegnologiese hulpmiddels (soos elektroniese braillelesers) dit deesdae makliker, sodat daar min rede vir uitsluiting is. Selfs persone met komplekse gestremdhede soos outisme kan baat by gewone skole as daar ondersteuning is (byvoorbeeld beskikbaarheid van klasassistente, voortgesette opleiding en adviesdienste vir onderwysers). Daarby verkies die gehoorgestremde gemeenskap tweetalige skole waar gebaretaal een van die tale van onderrig is.
Inklusiewe onderwys is nie net voordelig vir kinders met gestremdhede nie – alle kinders baat daarby. Wanneer kinders saam met maats wat van hulle verskil grootword, leer hulle empatie, geduld en respek vir diversiteit. Hulle besef elke mens het waarde, en verskille hoef nie verleentheid te skep nie, maar bied ’n geleentheid om van mekaar te leer. As volwassenes is hulle meer geneig om inklusiewe werkplekke en gemeenskappe te ondersteun. Inklusiewe onderwys bou dus nie net beter skole nie, maar ook sterker gemeenskappe.
Die kerk het ’n besondere verantwoordelikheid in hierdie verband. Gemeentes moet plekke van aanvaarding, liefde en geborgenheid wees. Wanneer kinders met gestremdhede van kleins af by kategese, jeugaktiwiteite, eredienste en gemeentelewe ingesluit word, stuur dit ’n kragtige boodskap: Jy behoort hier. Sodanige insluiting help kinders om hul geloof, identiteit en selfwaarde te ontwikkel. Dit ondersteun ook gesinne wat dikwels geïsoleerd of oorlaai voel.
Jesus se bediening was gekenmerk deur deernis, aanvaarding en insluiting van die uitgeslotenes. Hy het mense raakgesien wat ander misgekyk het. Hy het kinders verwelkom, siekes aangeraak en almal met waardigheid behandel. Die evangelie roep ons op om mense nie op grond van hul vermoëns of beperkinge te beoordeel nie, maar as geskape na die beeld van God. Inklusiewe gemeentes leef hierdie boodskap prakties uit.
Insluiting beteken meer as net fisiese teenwoordigheid. Kinders moet werklik deel voel van die geloofsgemeenskap. Dit vra soms eenvoudige aanpassings: toeganklike geboue, sensitiewe taalgebruik, visuele ondersteuning tydens kategese, of die bereidheid om kinders op verskillende maniere te laat deelneem. Die grootste verandering vind dikwels nie in infrastruktuur plaas nie, maar in gesindheid.
In Suid-Afrika is daar steeds groot uitdagings. Baie kinders met gestremdhede, veral op die platteland, wag jare vir ’n skoolplasing of kry nie die nodige ondersteuning nie. Tog bewys talle suksesverhale dat inklusiewe onderwys moontlik is wanneer skole, ouers, kerke en gemeenskappe saamwerk. Die vraag is nie óf kinders met gestremdhede kan behoort nie, maar hoé ons gemeenskappe kan verander om elke kind welkom te laat voel.
As geloofsgemeenskap word ons geroep om ruimtes van hoop en insluiting te skep. Deur kinders met gestremdhede in te sluit, leef ons die liefde van Christus sigbaar uit. Ons bou ’n samelewing waar elke mens waardevol geag word en niemand uitgesluit word nie. Inklusiewe onderwys en gemeentes herinner ons daaraan dat diversiteit nie ’n bedreiging is nie, maar deel van God se goeie skepping.
(Marie Schoeman is ’n lidmaat van Gemeente Philadelphia. Haar seun Kosie is al geruime tyd ’n diaken in die gemeente. Hy het sy skoolloopbaan by Laerskool Pretoria-Oos en Nuwe Hoop Skool voltooi. Hy werk reeds 18 jaar by die Universiteit van Pretoria as algemene assistent in die Departement Spraak-Taalpatologie en Oudiologie, sowel as in die bindery van die Biblioteekdiens. Hy het vroeër ’n rol in die TV-reeks 7de laan vertolk. Op 11 Junie 2026 verteenwoordig hy Downsindroom Suid-Afrika tydens die COSP19 by die Verenigde Nasies.)